pulis na matulis (na hindi pala)

Kapag tinatanong ako ng mga taga ibang lugar na kakilala ko kung taga saan ako, sasabihin kong taga Jala-jala ako, na malamang sa hindi ay hindi nila alam kung saan. Magtatanong sila kung saan iyon, o kaya ay ipapaulit ang pangalan na medyo matatawa pa kasi nakakatawang pakinggan ang pangalang Jala-jala at ang iba ay tatango na lang na kunwari ay alam nila. Okay lang sa akin iyon. Kahit pa sabihing liblib na lugar ang bayan ko, kahit pa malayo daw sa sibilisasyon, I don’t care. Because that’s the way (aha-aha) I like it (aha, aha). That’s the way (aha-aha) I like it (aha-aha).

Kaya nung mabalitaan ko na may minolestiyang tao sa Jala-jala, nabagabag ako. Mapayapang lugar kasi ang Jala-jala, hindi isang Utopian society, pero tahimik siya. Oo, may pulis sa bayan pero anong iisipin mo kung ang hepe ng pulis ang nangmolestya? Ng nakakulong na tao. Ng lalaking nakakulong.

Ayon sa balita, natanggal sa pwesto si Senior Inspector Ian Rico Reyes bilang police chief ng Jala-jala nuong January 7, 2008 dahil minolestiya nya ng paulit-ilit DI UMANO ang isang di pinangalanang bilanggong lalaki na nakapiit sa municipal jail. Ayon kay Calabarzon police director Chief Superintendent Ricardo Padilla, inalis sa pwesto si Reyes para hindi niya maimpluwensyahan ang imbestigasyon na isinasagawa ni Superintendent Ronaldo Mendoza, head of the investigation and detection management branch of the Rizal police.

Pinabulaanan naman ni Senior Inspector Reyes ang akusasyon sa kanya at sinabi niyang gawa-gawa lamang ito ng bilanggo para maghiganti sa kanya. Sinabi din ni Reyes na pinuwersa lamang ang mga witness laban sa kanya na pumirma sa complaint. Ngunit 15 sa 21 pulis na naka-assign sa Jalajala ang pumirma din ng isang statement na nagsasabing hindi pwersado ang mga witness.

Ayon naman sa pahayag ni PO2 Monico Mojado Jr, pulis na naka-assign sa Jala-jala, may isa pang insidente ng pang-aabuso ang ginawa ng dating hepe nyang si Reyes. Ayon kay Mojado, nuong Pebrero ng nakaraang taon, may nahuli silang ilang kalalakihan na nagnanakaw ng kable ng kuryente. Inutusan di umano ni Inspector Reyes na maghubad at mag-masturbate sa harap niya ang mga magnanakaw. Nangyari daw ang insidenteng ito sa loob ng opisina ni Reyes. Ayon kay Mojado, iniisip niya nuon na paraan lang iyon ng hepe para parusahan ang mga magnanakaw.

Pinalitan si Senior Inspector Reyes sa pwesto pansamantala ni Inspector Manuel Magat, na dating deputy chief sa Tanay, Rizal. Pansamantalang nasa “floating status” si Reyes habang isinasagawa ang imbestigasyon subalit nito lamang January 12, napaulat na na-assign si Reyes sa Binangonan, Rizal bilang deputy chief ng bayan.

Innocent until proven guilty daw pero kung totoo man ang mga paratang laban kay Inspector Reyes, ito lang ang masasabi ko : “Goodluck Binangonan”

BLEH!

alam mo ba?

Huy, may alam ka ba? Wala? Hala, eh tumabi ka nga dyan, kakalat-kalat ka lang.

Alam mo ba, pre, na ang unang simbahan at kumbento sa Jalajala was inaugurated on October 1, 1678?

Alam mo ba kung ano ang tagalog sa”inaugurated”?

Alam mo ba na ang unang santong patron ng Jalajala ay si San Pascual Baylon?

Kilala mo ba si San Pascual Baylon? (click HERE)

Alam mo ba na ang kauna-unahang pari na nagmisa sa Jalajala ay isang Franciscan na nagngangalang Fray Lucas Sarro?

Kilala mo ba sya?

Alam mo ba ang mga bagay na nabasa mo? Ha? Ha? Alam mo ba?

Ako, hindi ko alam. Nabasa ko lang sa internet nung naghahanap ako ng scandal clips nyuk-nyuk-nyuk…

2008

HAPPY NEW YEAR!!!

Magbago ka na!

wherever you are sa mundo...

Merry Christmas everyone!

May your lives be merry always and your Christmas... err--- merrier?

Kung nasaan man kayong mga taga Jalajala, sa Biga, sa Bagumbong, sa Dunggot, sa Paalaman, sa likod ng St. Michael, sa Dubai, sa California, sa Hong Kong, sa London, sa Hogwort, sa Tattoinne...

Iisa ang pinanggalingan natin.

Maligayang Pasko at maligo sa Bagong Taon.

sitio jalajala, pila laguna

Sitio Jalajala, Pila Laguna

Tama ang nabasa nyo, sitio Jalajala. Kung hindi sa ilang pangyayari nuon, sana ay isa lamang sitio ng Pila ang bayan natin. Para sa mga di nakakaalam, ang Pila ay isang bayan sa probinsya ng Laguna, malapit sa Jalajala, Rizal.

Ayon sa website na Bayang Pinagpala, nuong 16th century, ang bayan natin ay parte lamang ng bayan ng Pila, ayon na rin sa nakasaad sa mga librong The Philippine Islands na isinulat ni John Foreman at A History of the Inarticulate: Local History, Prostitution and Other Views from the Bottom na isinulat naman ni Luis Camara Dery.

Nagsimula ang kwento sa bayan ng Los Banos, Laguna. Maging nuon pa man, ang Los Banos (o the baths, kung saan galing ang word nating banyo) ay kilala sa mga hot springs na nanggagaling sa bundok ng Makiling kung saan may isang bulkan. Lumalabas sa mga bukal na ito ang mineral water na nakapagpapagaling sa ilang karamdaman gaya ng rayuma at iba pang sakit. Dahil dito, maraming tao ang nagpupunta dito para maligo, mga natives at mga kastila. Subalit walang maayos na matuluyan ang mga nagpupunta dito, walang maayos na paliguan at wala namang ginagawa ang gobyernong Kastila. Ninais ng mga Franciscan priests na magtayo ng hospital at simbahan sa lugar na iyon subalit kulang sila ng pera para sa proyektong iyon. Sa wakas, nuong 1604, nagpatayo ang gobyerno ng hospital na yari sa kawayan, ng simbahan at kumbento, ayon na rin sa pag-uutos ni Governor General Pedro Bravo de Acuña. The hospital was dedicated to Our Lady of the Waters.

Ibinigay ang pangangalaga ng hospital at ng simbahan kay Fray Diego de Santa Maria. Pagkatayo ng hospital, ang pondo para sa pagpapatuloy nito ay nanggagaling lamang sa mga bigay-bigay ng mga pasyenteng nagpupunta dito. Pagkain ang pinakaproblema ng hospital at kahit pa man nag-donate ang ilang tao ng lupa nila kung saan pwedeng magtanim na pagkukuhanan ng pagkain para sa mga pasyente ng hospital, kulang pa din iyon. Humingi ng permiso ang mga pari na nangangalaga ng hospital sa Los Banos sa mga taong taga Pila kung pwede silang mag-alaga ng mga baka sa isang bakanteng lupain nila na kung tawagin ay Jalajala. Pumayag naman ang mga taga Pila at isang rancho ang itinayo sa sito Jalajala na tinawag na Estancia de Jalajala. Nagtanim din sila ng mga niyog, at mga gulay.

Nuong 1640, opisyal na ginawang isang bayan ang Los Banos. Umunlad na kasi ang lugar na iyon dahil nakilala na ang mga hot springs na nakapagpapagaling. Maraming mga banyaga at mayayaman ang nagpunta duon. Isinailalim na ang pamamalakad nito sa gobyernong Kastila. Sa Jalajala naman, nagtayo dito ng isang malaking bahay at nagpaupa ng lupa ang gobyerno sa mga tao para manirahan. Nakilala na rin kasi ang Jalajala dahil dito dumadaan ang mga taong nagpupunta ng Los Banos para magpagaling. Isinailalim na rin sa isang administartor ang pamalalakad sa rancho ng Jalajala. Nagprotesta ang mga taga Pila dahi unti-unti na silang nawawalan ng control sa sitio nila at panandalian namang bumalik sa kanila ang pamamalakad sa sitio Jalajala dahil nagsampa ng kaso ang administrator sa korte. Dahil sa mahabang proseso, napasailalim ang pamamahala sa lupa ng Jalajala sa iba-ibang tao hanggang ang huling namahala ay kinanya na ang lupain bilang sariling pagmamay-ari.

Hanggang sa mapunta nga ang pagmamay-ari ng Jalajala kay Paul P. de la Gironniere, isang Pranses, ayon na rin sa una kong naikwento sa inyo DITO. Napalipat naman ang pagmamay-ari ng Jalajala sa kaibigan ni Paul na isa ding Pranses. Nang mamatay ang kaibigang ito ni Paul, napalipat ang pagmamay-ari sa pangatlong Pranses, kay M. Jules Daillard. Nang mamatay si Daillard, napunta ang lupa sa pagmamay-ari sa isang English bank kung saan binili ng mga Franciscan friars ang lupa sa halagang P50,000.00 nuong 1897. Ibinenta naman ng mga pari sa isang kumpanyang Belgian nuong 1900.

Minana ko naman sa mga ninuno kong Belgian ang Jalajala kaya ito ay pagmamay-ari ko na ngayon.

Nyaaaahhhh!

malamig na pasko, 2007

December na. Ang lamig na, no? Lalo na sa gabi at sa madaling araw. Sa tanghali nga kapag lalabas, naka-jacket pa ako, tas dalawang patong pa na damit ang suot ko sa loob. Iniisip nyo siguro na exaggerated yung sinabi ko pero totoo, ganun talaga kalamig.

Wala kasi ako sa Jalajala, wala sa Manila, wala sa Pinas. Nasa malamig na bansa ng mapuputi. Kakadating ko lang nung isang linggo. Dito na ako magpapasko, pangatlong pasko ko na dito. Iniisip siguro ng mga inaanak ko at ng mga kumpare/kumare ko na nagkamali sila ng pagkuha ng ninong dahil pangatlong Pasko at Bagong Taon ko na itong nagtatago nyuk-nyuk-nyuk… Alam ko ang nararamdaman ng mga inaanak ko dahil ako mismo, isang pares lang ng ninong at ninang ang nakamulatan ko. Siguro may iba pa akong mga ninong at ninang subalit hindi ko na sila nakikita o kilala. Natatandaan ko nung bata pa ako, naiinggit ako sa mga kakilala kong bata na maraming ninong at ninang na napupuntahan tuwing pasko at bagong taon. Ako, laging sabit lang. Kung bente pesos ang binibigay ng mga ninong nila sa mga kasabayan kong namamasko, sa akin, sampung piso lang. Lima, kung minamalas-malas.

Pero hindi lang naman ako ang ninong na wala sa Pasko sa Pinas. Marami na kasing Filipino ang nasa ibang bansa at di na nakakapagpasko sa atin. Marami ding bata ang walang ninong/ninang, ang walang magulang pagsapit ng pinakamasayang okasyon para sa isang bata.

Gaano man kalayo ang Filipino sa Pilipinas, pilit pa rin nilang binubuhay, ginagaya ang paraan ng pagse-celebrate ng Christmas na parang nasa Pilipinas sila. Sa mga Katolikong simbahan na maraming Filipinong nagsisimba, may Simbang Gabi din sila gaya sa Pilipinas. May ilang simbahan na alas-kwatro ng madaling araw ang Simbang Gabi, kagaya talaga sa atin subalit karamihan ng simbahan ay sa gabi talaga ang Simbang Gabi, alas-otso ng gabi karaniwang isinasagawa. Pwede na rin. Pero mas okey sana kung sa madaling araw talaga kasi mas masarap bumuo ng Simbang Gabi kung pahirapan ang paggising para lang makasimba. Sakripisyo ba talaga.

Sa flat na kanilang tinitirahan sa ibang bansa, maggagayak pa rin sila ng mga Christmas decorations kahit pa gaano ito ka-trying hard tingnan, kahit hindi magkakatugma. Pipiliting magkaroon ng Christmas tree kahit pa sobrang liit nito para sa kanilang maliit ding flat na inuuwian.

Pagsapit ng bisperas ng Pasko, magsasama-sama ang mga Filipino sa isang lugar para sa kanilang Christmas party. Hanggat maaari ay Pinoy food ang handa nila. Pinoy-style spaghetti syempre. Sobrang lungkot naman ata nun kung sasalubungin mo ang Pasko na nag-iisa at malayo sa pamilya kaya kahit ano pa mang mangyari, kailangang magsasama sa Dec. 24 ng gabi. Strength in numbers, ika nga. Magsasaya talaga sila para itago ang lungkot na nararamdaman, ang pagiging homesick. Pero gaano man kasaya ang Christmas Party, kapag papalapit na ang alas-dose, isa-isa na silang mag-e-excuse, hahanap ng isang sulok na tahimik para tumawag sa pamilya nila sa Pilipinas, para marinig ang boses ng kanilang mga mahal sa buhay, sa asawa, sa mga anak, sa magulang, sa kasintahan.

“Oo dear, masaya kami dito, makukulit ang mga kasama ko…” sasabihin sa telepono, na may kahalong pilit na tawa upang huwag mahalatang tumutulo na ang luha at uhog.

Kung ating susuruin, gaano man kagarbo, gaano man kapreparado ang isang Christmas celebration sa ibang bansa, hindi pa rin nito matutumbasan ang isang Pasko sa Pilipinas. Gaano man ito kasaya, iba pa rin ang sayang nararamdaman na kapiling ang mahal sa buhay sa Pasko. Masasarap man ang pagkain at inumin, maganda ang sound system, ang decorations, masasaya man ang mga Filipinong kasama, ang mga parlor games, ang masasayang kwentuhan, kulang pa rin ang mga ito.

Wala pa rin ang mga mahal sa buhay na nasa Pilipinas.

kadiwa

Natatandaan nyo pa ba ang Kadiwa dati? Malamang hindi na kung Backstreet Boys, 98 Degrees at Take That na ang mga boybands na kinalakihan nyo, hindi ang Menudo na gaya ng mga ate ko dati na patay na patay kay Robby Rosa (sabay-sabay tayo “ewwwwwwwwwwwwww...”)

Anywayyyyyy, kung hindi nyo man inabot ang Kadiwa, malamang ay naririnig nyo pa rin itong nababanggit ng ilang mga oldies. Ang Kadiwa dati ay ang opisina ng DAR ngayon, sa may kanto ng J. Delos Santos Sr St. at ng National Road. Para sa kaunting kaalaman ng ilang interesado, ang Kadiwa ay isang tindahan o mini-grocery store nuong early 80’s na itinatag ng gobyerno ni Marcos para magbenta ng mga mumurahing basic food at household items.

Nuong January 14, 1981, nilagdaan ang Presidential Decree No. 1770 na nagtatag sa National Food Authority mula sa dating National Grains Authority. Ang kautusang ito ang basihan ng pagkakatatag ng mga Kadiwa retail stores sa buong Pilipinas.

Natatandaan ko pa ang Kadiwa nuon dahil kapag pupunta kami ng nanay ko sa Kadiwa pagkatapos ng klase sa elementary, ang katumbas siguro nuon sa ngayon ay ang feeling kapag pupunta ng Megamall ang isang bata. Masaya. Iyon kasi ang kauna-unahang grocery store. Marami kang mabibili. Mura pa.

Sa likod ng Kadiwa ay isang maliit na palengke. Ang kauna-unahang palengke sa Jalajala subalit hindi ito naging patok sa mga tao. Ewan ko kung bakit. Hindi pa siguro handa ang bayan natin na magkaroon ng isang palengke gaya sa Tanay. May mga nagtitinda sa palengkeng iyon, may mga bumibili din naman subalit di kalaunan ay nawala na rin ang mga mamimili at nagbebenta. Di kalaunan, naging laruan na lamang namin ang likod ng kadiwa, kasama ang mga kambing na ginawang tambayan ang palengkeng iyon. Isipin mo rin, bakit ka nga naman bibili pa sa palengke eh may naglalako naman ng mga isda sa kalsada na mas mura? May mga baboy, manok at gulay din sa mga sari-sari store na malapit sa inyo, gaya sa tindahan ng Emy sa 3rd District na talaga namang patok na patok lalo na nuong mga panahon na iyon. Ito siguro ang dahilan kaya pinagbabawal na ng kasalukuyang lokal na pamahalaan natin ang paglalako ng isda sa kalsada para naman mapaunlad ang palengke natin ngayon at hindi masayang lang ang pondong inilaan sa pagpapatayo nito. Kaso ang layo naman kasi kaya hirap ding puntahan, mahal naman ang pamasahe sa tricycle.

Nuong May 31, 1985, inilabas ang Executive Order No. 1028 kung saan inalis na sa NFA ang kapangyarihang mag-control ng mga presyo ng bigas at mais at ang pag-aangkat ng mga ito, at muling ibinali sa private sectors. Inalis na rin sa tungkulin ng NFA ang mga marketing activities na may kaugnayan sa mga non-grains. Kaya sa katapusan ng 1986, isinara na ang lahat ng Kadiwa stores sa bansa, kasama na sa Jalajala. Isinara na rin ang mga tindahang ito dahil nalulugi na rin ang gobyerno at malaki ang kanilang gingastos dito.

Sa ngayon, sa pangalan na lang natatandaan ng iba ang Kadiwa. Darating ang panahon, maging iyon ay makakalimutan na rin at ang alaala ng Kadiwa ay mawawala na rin. Mid-80s nawala ang Kadiwa, kasabay ng unti-unti na ring paglubog ng Menudo. Makakalinutan natin ang Kadiwa, pero hindi ang Menudo. Ate, para sa iyo ang picture na ito kahit wala talaga itong kaugnayan sa Kadiwa.

Isa pa. Ewwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwwww…

belleza reunion, 2007

Nabalitaan ko last week na may reunion daw ang mga Belleza sa basketball court sa munisipyo. Naisip ko “lahat ng mga taga Jalajala nandun?” Nyuk-nyuk-nyuk… Uki, exaggerated yun, I know, pero kamtotinkopit, madami talagang Belleza sa Jalajala, di ba?

Nasabi ko sa sarili ko, I have to be there kahit hindi nila ako kapamilya’t kapuso; hindi para makikain sa nabalitaan kong maraming pagkain, kundi para makita ko mismo ang kasiyahang iyon.

Sabado night, Nov. 10, around 9pm. Nagpunta ako sa court para manuod. Nasa kalagitnaan na ata sila ng kanilang kasiyahan nung dumating ako dun. Maraming tao sa loob ng court, halos mapuno. Nagsasayawan sila nung dumating ako, mukhang masaya silang lahat. May kasama pang sigawan ang mga nagsasayawan. Marami akong taga-Jalajala na kakilalang nandun pero madami ding mga bagong mukha. Siguro taga Maynila. May emcee na english kung magsalita kaya sa tingin ko ay galing Isteytsayd pa ang iba sa mga andun. May nakatabi akong kakilala na isa ding Belleza. Nalaman ko sa kanya na hindi pala yun reunion ng buong angkan ng Belleza sa Jalajala kundi isang sanga lang sa family tree ng kanilang angkan. Pero halos lahat ng Belleza na kakilala ko ay nandun.

Hindi ako mahilig sa mga reunions. Sa mga batch reunions namin sa school, ang total number ng napuntahan ko ay… zero. Pero iba ang mga family reunions, lalo na ang mga reunions ng magkakapamilya na hindi naman talaga lagi nagkikita-kita. Higit yung reuinions ng mga pamilya na ngayon lang magkikita-kita. Mabuti yung ganun para malaman mo kung ang bagong kakilala mong nais mong ligawan ay hindi mo pala pinsan. Pero dahil hindi naman nila ako angkan, nakita ko yung mga taga Jalajala na magkakamag-anak pala. Magpinsan pala si ano tsaka si ano, magkamag-anak pala sila.

Talented ang mga Belleza. Marami silang intermission numbers. May mga kumanta ng pop songs, may taga Tate na kumanta, na sabi dun ay kasali sa isang musical play back home. May mga dance numbers din sila na kitang-kita na talagang in-enjoy nila, na sa huli ay in-enjoy din ng mga nanunuod.

Hindi lang talented, madami din talagang magagandang Belleza. Maganda ang lahi nila. Meron din sigurong mag gwapings sa kanila pero di ko na napansin. Syempre, mas concentrate ako sa mga girls hehehe…

May prepared dance number din daw sila Tita Brendz subalit maghahating-gabi na kasi, hindi ko na nahintay. Iniintay ko ding sumayaw yung isang Belleza na naka white pants at may black inner blouse na balita ko ay suki ng sayawan nung teens pa siya. Subalit hindi ko siya nakitang sumayaw, baka ayaw na lang niyang masapawan niya ang mga bagong Belleza teens kaya mas minabuti na lang niyang mag-give chance to others hehehe…

Pero isipin nyo lang, kung magpa-family reunion ang buong angkan ng isang pamilya, mula sa kanunu-nunuan, makikita natin na lahat pala tayo dito sa Jalajala ay magkakamag-anak.

Dahil ultimately, ayon sa Bibliya, galing tayong lahat sa dalawang tao lamang.

***

• magpo-post ako ng pictures ng reunion nila kung may magbibigay sa akin from their family :)

smps ulit

Napadaan ako sa St. Michael Parochial School kahapon ng hapon nung uwian na ng mga istudyante. Ang sasaya nila habang pauwi, parang excited na excited at uwian na. May mga naghihilahan pa na sa aking pakiwari ay pinipilit sumama yung isang batang babae, na wag munang umuwi at sumama muna sa kung saan. Yung isa binatilyo naman, parang nahihiya habang kinakausap yung isang babae. Crush nya siguro at nagkakandautal-utal sa pagsasalita. Iniiwasan pang pumiyok.

Parang kami nuong sa St. Michael pa kami nag-aaral. Parang kami pero sa isang banda, hindi rin at malaki na rin ang pinagbago, ng school at ng mga nag-aaral duon. Ganuon naman ata ang buhay, maraming pagbabago pero may mga maliliit na bagay na hindi na mawawala sa atin.

Parang ang mismong school. Marami ng nabago sa loob, bago na ang pintura pero ang pinakang-istraktura niya ay yun pa din. Ang mataas na kisame, ang mga classrooms, ang hagdan, ang mga pader na naging saksi sa buhay-istudyante ng mga nag-aral dun. Ang pader na pinagsulatan ng mga pangalan ng mga crush, belok love (put name here), ng mga sagot sa exam na parang tunay na maliliit na hieroglyphics para di mabuking ng teacher. Ilang pahid man ng pintura ang itapal sa pader na ito, hindi nito mabubura ang mga kasaysayang kanyang nasaksihan. Sabi nga, if only walls can talk, marami na siyang maikukwento sa atin.

Sa mga mag-aaral ng SMPS, nag-iba man ang mga ito, iisa pa rin naman ang mga katangiang ating makikita duon. Ang mga makukulit at pasaway nating mga ka-batch, panigurado ay may katapat din sila sa mga bagong batch. Ang mga crush ng school natin, meron din sila. Kung meron tayong mga kaklase na anak ni Rizal, meron din sila, baka nga mas matatalino pa. Nagkakaiba na lang siguro yan sa perception, kung aling batch ang pinakamasaya, pinakamakulit, pinakamadami ang mga gwaping at chikababes, kung aling batch ang pinaka-successful. Dahil para sa akin, batch naming ang pinakamakulit at pinaka-cute hehehe walang aangal.

Nawala man si Mrs. Medina, nawala man ang mga teachers natin duon, may mga kapalit naman sila ngayon. Meron pa ding mga terror teachers sa SMPS, meron pa ding mga teachers na magaganda, meron pa ding magagaling na teachers at mga teachers na parang napadaan lang at nabigyan na ng trabaho duon. Hindi naman mawawala yan. Kaya nga sabi ko nuon, marami ang nakaka-relate sa kantang High School Life dahil magkakaiba man ang pangalan ng school, ng mga tao, ng lugar, ang buhay ng high school ay iisa lang.

“…every memory kayganda”, di ba?

undas

Isang undas na naman ang nakalipas. Kagaya nitong nakaraang taon, gaya sa susunod na taon, isang undas na naman sa ating buhay; hanggang sa isang undas na tayo naman ang ipagtitirik ng kandila at dadalan ng bulaklak ng ating mga naiwan sa buhay. Sigurado iyan, pramis. Sa hinaba-haba man daw kasi ng prusisyon, sa… uhmmnn… sa sementeryo din ang bagsak.

May pinagkaiba ba ang undas ngayong taon sa mga nakaraang undas? Meron. Wala. Depende siguro sa matang papansin.

Unang-una, ilang araw bago mag undas, nakita ng mga taong maglilinis sana ng mga puntod sa lumang sementeryo na nawawala ang mga bakal sa paligid ng kanilang minamahal na namatay. Nawawala ang bakal na gate ni ganito, nawawala ang bubong na yero sa puntod ni ganire, nawawala ang bakod na bakal duon sa banda run. Ganito na ba kahirap ang buhay at kahit ang patay ay ninanakawan na? O ganito na lang kakapal ang mukha ng mga magnanakaw?

Nung bata pa ako, natunaw na kandila ang ninanakaw namin ng mga kaklase ko. Project kasi sa elementary ang mag-ipon ng natunaw na kandila para gawing floorwax sa classroom. Bibilugin naming parang bola ang tumutulong kandila ng mga patay naming lelong at lelang. Dahil mga bata pa, palakihan syempre ng nagawang bolang kandila. Shet, talo lagi ako dito dahil pinapagalitan lagi ako ng nanay ko kapag kinukuha ko ang tulo ng kandila. Madali daw maubos ang kandila dahil sa ginagawa ko. Dahil dito, natuto kaming manguha ng tulo ng kandila sa puntod ng ibang patay na umalis na agad ang nagbabantay. Syempre ulit, bata pa kami nun, di pa talaga namin alam ang tama at mali. Kasalanan iyon ng KJ naming mga magulang at ng mga teachers na lagi na lang nagpapa-project ng ganun tuwing mag-uundas. Kahapon, may mga nakita pa din naman akong mangilan-ngilang batang gumagawa pa din ng ganun. At ngayong malalaki na kami, ang ilan sa amin ay nagkatulo na rin.

Natatandaan ko din nuon, nalilibot namin ang buong sementeryo sa paghahanap ng mga lumang puntod na nagiba na, na kita daw ang mga buto at bungo sa loob. Meron nga ata kaming nakita. Nung mga nagbinata na at mga nagdalaga, nalilibot namin ang buong sementeryo sa paghahanap ng mga crush o mga taga Maynila na mapuputi. Para maka-jerk ba. Tatambay ka sa puntod ng kamag-anak mo para baka dumaan si crush, o kung swerte ka ay kalapit puntod nyo lang ang patay nila kaya buong maghapon kayong nagtatanawan o nag-uusap. Maraming ganyang sitwasyon. May mga nagkakatuluyan pa nga at nasa Amerika na ngayon at may dalawang anak, isang babae at lalaki errrr… Syempre, para mas masaya, magkakabarkada dapat magkakasama. Sa patay muna nila, tas sa patay naman namin, then sa kanila naman. Hanggang ngayon naman ay ganito pa din ang style. Nagpupunta sa sementeryo “to see and be seen”. Yun nga lang, kahapon, parang ang daming bading na nagkalat sa sementeryo. Wala namang masama dun, kakaiba nga lang kasi kapag sampung bading na magkakasunod na naglalakad, lahat naka short-shorts at miniskirt, “baktong” pa lahat, bakat utong. Ang isa pa naman dun, yung kala-kalaro namin nuon sa basketball na after a year na nawala sa Jalajala, bumalik siya the next bakasyon na kakaiba na ang itsura at kilos. Sumapi na pala sa pederasyon. Napag-isip-isip tuloy kami kung papano ba siya magdepensa nuon sa basketball. Madikit ba masyado? Laging nambubunggo ng pwet? Ewan.

Kapag may pamilya na, nagiging family reunion pagdating ng undas. Dito karaniwang nagkikita ang mga pamilya, ang mga anak-anak. Kadalasan din makikitang nagkakainan, nagsusugal, nag-iinom habang pinapalipas ang araw ng mga patay. Pero kahapon, may naglilibot na mga pulis na nagpapaalala na bawal ang malalakas na sounds, magsugal at mag-inom sa loob at paligid ng sementeryo. Tama lang naman.

If my memory serves me right, lahat ata ng undas ay inuulan. Ang iniisip ko nuon, ito ang paraan ng langit na basbasan ang lahat ng taong nakalibing. O kaya ay nakikiiyak sila dun sa langit kaya umuulan. Kahapon, ang init ng araw. Walang kaulap-ulap. Ito ata ang magiging kakaiba sa mga nakaraang undas, nasabi ko sa aking sarili dahil nag-iisa pa ako nun at wala pang makausap. Subalit pagdating ng hapon, biglang umulan ng malakas na malakas. Nyeeee… inulan din pala. Pero ilang menuto lang, eto na naman ang mainit na araw. Dumaan lang ang basbas na ulan.

Sa akin lang ha, kapag bata pa, mainit na kandila ang pinagtutuunan ng atensyon. Kapag lumaki na at nagkaroon na ng malisya, ang opposite sex na ang pinagtutuunan ng pansin. Kung may pamilya na, family reunion naman ang undas. Kapag oldies na at isang nakalimutang-pagpaligo-na-lang-at-amoy-lupa-na, ang tunay na diwa na ng undas ang kanilang nasa isipan. Kapag malapit na sa finish line, dito nila inaalala ang naging buhay at kamatayan ng mahal nila sa buhay na nasa puntod. Dito sila nag-aalay ng dasal, hindi lang para sa taong nasa puntod, kundi para na rin sa kanila, sa pagdating ng panahon na kailangan na nilang magpalista kay San Pedro.

Kaya nga di ba, sabi ko na sa hinaba-haba man daw ng prusisyon, sa sementeryo din ang bagsak.

Pwedeng sa Jalajala Public Cemetery o sa katapat nitong Garden of Peace Memorial Park. Pero kahit saan pa mang libingan, sa abo tayo nagsimula, sa abo tayo hahantong. Maliban na lang siguro kung kinain ka ng pating. Shark ebak ang kalalabasan mo.

But that is another story to be told next undas.